نگاهی به وضع موسیقی در دوره قاجار
سماع خورشید, [06.09.17 21:56]نگاهی به وضع موسیقی در دوره قاجارآمنه یوسف زاده شرح سرگذشت موسیقی ایرانی در دوره قاجار به یقین در یک مقاله نمیگنجد. این دوره را باید چرخشگاهی در تاریخ موسیقی ایران شمرد.زیرا در این دوره است که موسیقی مانند هنرهای دیگر پس از دو قرن رونهان کردن دوباره جلوه میکند و در دربار شاهان قاجار مانند فتحعلی شاه و به ویژه در دربار ناصر الدین شاه جایگاهی برای خود مییابد.امّا چون هنوز جامعه ایرانی در این دوره ارج و اعتباری برای موسیقی نمیشناسد،کمتر کتاب و رساله ای در این زمینه نوشته میشود.تنها کتابی که از این دوره در باب موسیقی سراغ داریم،کتاب بحور الالحان1(در علم موسیقی و نسبت آن با عروض)نوشته فرصت الدوله شیرازی(1271-1339 هـ ق/1842- 1925 م)است.در این کتاب،نویسنده چندان از وضع موسیقی و موسیقی دانان روزگار خود سخن نگفته است بلکه با بهره جویی از کتابهای پیشینیان به شرح رابطه شعر و موسیقی از نظر وزن پرداخته و به طور خلاصه اسامی دستگاهها و گوشه های آواز ایرانی را معرفی کرده است.سپس با گزینش اشعاری از حدود 40 شاعر از شاعران گذشته به ویژه سعدی و حافظ و جامی و خیام گفته است که هرکدام را در چه دستگاه و با چه آوازی باید خواند.در نتیجه،برای پی بردن به وضع موسیقی و موسیقی دانان دورهء قاجار منابعی که موضوع شان تنها موسیقی باشد و بس،در دست نداریم و برای چنین کاری ناگزیریم از منابع تاریخی دیگر استفاده کنیم به ویژه از سفرنامه های اروپاییان و از خاطرات و یادداشتهایی که مؤلفان آن دوره درباره دیده ها و نظریات خود نوشته اند.در میان اینگونه نوشته ها بیگمان خاطراتی که نزدیکان دربار نوشته اند از همه مهمتر است.زیرا آنان به اندرون نیز راه داشتهاند و از نزدیک شاهد چگونگی زندگی شاه و درباریان بوده اند.یکی از آنها تاریخ عضدی تألیف شاهزاده عضد الدوله،چهل و نهمین پسر فتحعلی شاه است که دوره سه پادشاه نخستین قاجار یعنی آغا محمّد خان و فتحعلی شاه و محمّد شاه را در بر میگیرد و در آن آگاهیهایی درباره وضع موسیقی در دربار و اندرونی آن شاهان میتوان یافت.دیگری خاطرات دوستعلی معیر الممالک است که پسر عصمت الدوله،دختر ناصر الدین شاه بود و از نزدیک به اوضاع و احوال دربار آشنایی داشت.گذشته از این متنهای تاریخی،در کتابهای تاریخ موسیقی نیز که در قرن حاضر نوشته شدهاند برخی اطلاعات سودمند دربارهء موسیقی دوران قاجار آمده است.هنگامی که ضبط موسیقی ایرانی به صورت صفحهء گرامافون در سال 1906 میلادی آغاز شد،برخی از استادان موسیقی دورهء ناصر الدین شاه هنوز در قید حیات بودند مانند میرزا عبد اللّه و آقا حسینقلی(نوازندگان تار)و نایب اسد اللّه اصفهانی(نوازنده نی)و باقر خان(کمانچه کش)و میرزا علی اکبر شاهی و حسن خان(نوازندگان سنتور).برخی از این ضبط ها را در سال 1373 خورشیدی در تهران به صورت نوار درآورده اند و منتشر کرده اند. شنیدن این نوارها میتواند برای کارشناسان موسیقی در فهم موسیقی دوره قاجار سودمند باشد.@samakhorshid
بدون دیدگاه
نظرات کاربران